يکي از فعاليتهاي ائمه عليه‏السلام تربيت شخصيتهاي اسلامي و شيعي بوده است تا فرهنگ غني شيعه را در ميان مردم بگسترانند. امام رضا عليه‏السلام در اين زمينه شاگرداني را تربيت کردند که - چه در زمان حضرت و چه بعد از وي - در تبيين و ترويج انديشه‏هاي او بسيار کوشيدند که در ميان آنان ايرانياني هم بودند؛ دانشمنداني مانند اباصلت هروي، فضل بن شاذان نيشابوري، زکريا ابن‏آدم قمي، عبدالله بن مبارک نهاوندي، حسن بن سعيد اهوشازي، محمد بن فضل رخجي (قندهاري) معروف به کرخي، محمد بن سليمان ديلمي و... (1)

در ميان اصحاب امام رضا عليه‏السلام کساني هستند که حتي اگر عرب نيز بوده‏اند، در شهرهاي ايراني زندگي مي‏کرده و از اين رو نامي ايراني يافته‏اند. اينان عبارتند از: ابراهيم بن ابي محمد خراساني، ابوسعيد الخراساني، محمد بن عبدالله الخراساني، سليمان بن حفض مروزي، سليمان بن صالح مروزي، سهل بن قاسم نوشجاني، ابوالقاسم الفارسي، فتح بن يزيد الجرجاني، فضالة بن ايوب ازدي ساکن اهواز، محمد بن اسحاق طالقاني، محمد بن ابي يعقوب بلخي، محمد بن زيد طبري، نعيم بن صالح طبري، ابوسعيد النيسابوري، حمزة بن جعفر الارجاني ابوحيون مولي الرضا (2)

اينک درباره‏ي برخي از ايشان بيشتر سخن مي‏گوييم:

1. زکريا ابن‏آدم عبدالله سعد اشعري قمي بسيار جليل القدر و محترم بود؛ آن ‏سان که امام رضا عليه‏السلام برخي از يارانش را براي اخذ حديث به او ارجاع مي‏داد و مي‏گفت: «زکريا ابن‏آدم القمي مأمون علي الدين و الدنيا.» [3]  گفتني است که وي در قم و قبرستان شيخان به خاک سپرده شد.

2. صفوان بن يحيي، يکي از صحابه امام رضا عليه‏السلام که داراي تأليفاتي است و به سال 210 ه. وفات يافت؛ احمد بن محمد بن ابي‏نصر بزنطي که از اصحاب موسي بن جعفر عليه‏السلام و امام رضا عليه‏السلام است کتابهاي الجامع و المسائل از اوست؛

4. ابوعبدالله محمد بن خالد برقي قمي، از اصحاب امام رضا عليه‏السلام و امامان بعدش است و داراي تأليفات متعددي مي‏باشد، مانند العويص، التبصره، المحاسن و الرجال که در آن کساني را که اميرالمؤمنين عليه‏السلام روايت کرده‏اند نام برده است. ابوعلي بن همام محاسن برقي را از او مي‏داند و همچنين بيش از هفتاد کتاب او را که در الفهرست ابن‏النديم آمده، نام مي‏برد.

5. حسن بن سهل نوفلي که گرچه توثيق نشده، کتابهاي سودمندي دارد؛

6. حسن بن محبوب سراد (زراد) نيز از ياران امام هشتم و امام نهم است و کتابهاي تفسير، النکاح، الفرايض و حدود و ديات از اوست؛

7. احمد بن محمد بن خالد برقي که صاحب تأليفاتي است، از جمله احتجاج، السفر و البلدان که بزرگتر از کتاب پدرش است؛

8. حسن و حسين، فرزندان سعيد اهوازي، از ياران امام رضا عليه‏السلام و امام جواد عليه‏السلام هستند که دانشي گسترده در علوم فقه و حديث و... داشتند. گفتني است ابن‏نديم بيش از ده کتاب آنان را نام برده است

پي نوشتها:

1- ناصري داوودي، عبدالمجيد، تشيع در خراسان، عهد تيموريان، ص 67

2- جعفريان، رسول، حيات فکري سياسي امامان شيعه عليهم السلام، ص 486

منبع: کتاب امام رضا(ع) و ايران